POLSKI MERKURIUSZ LEKARSKI
d. Polski Tygodnik Lekarski
1997. T.III. Nr 13

ALEKSANDRA GOSZCZ, ELŻBIETA KOSTKA-TRĄBKA, LILIA GRODZIŃSKA, MACIEJ SŁAWIŃSKI,
KRZYSZTOF BIEROŃ, ROBERT JACHYM, KAZIMIERZ KUCHARSKI*. RYSZARD J. GRYGLEWSKI

Wpływ kuracji pitnej wodą siarczkową ze źródła Wiesław z uzdrowiska Busko-Zdrój na gospodarkę lipidową, układ fibrynolityczny i trombogenezę płytkową u pacjentów z miażdżycą.

Z Zakładu Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego; kierownik: prof. dr hab. med. E. Kostka- Trąbka i z P.P. Uzdrowisko Busko-Solec; dyrektor: dr Z Nowak.

Goszcz A., Kostka-Trąbka E., Grodzińska L, Sławiński M., Bieroń K., Jachym R., Kucharski K.. Gryglewski R.J.

The influence of sulphide water from the spring Wiesław in Busko-Zdrój on blood levels of lipids, fibrynolitic system and platelets function in patients with arteriosclerosis.

29 patients with arteriosclerosis obliterans and elevated level of cholesterol and/or triglicerides in blood received undiluted sulphid water from the spring Wiesław in Busko-Solec at the dose of 50 ml 3 times a day for 4 weeks. Such a treatment resulted in statistically significant decrease of blood levels of cholesterol, triglicerides and LDL cholesterol. The concentration of HDL cholesterol did not change significantly.
Moreover, therapy with sulphid water resulted in decreasing of platelet aggregability evoked by ADP and collagen, spontaneous platelet aggregability and increasing fibrynolitic activity of the blood (elongation of euglobulin clot lysis time). We concluded that orally administered sulphid water from the spring Wiesław in Busko-Solec may be an additional means of treatment of patients with arteriosclerosis obliterans and high levels of cholesterol and/or triglicerides.

Pol. Merk. Lek., 1997, 3. 13, 33.

SŁOWA KLUCZOWE

hiperlipoproteinemia; miażdżyca; wody siarczkowe uzdrowiska Busko-Solec.

Hipercholesterolemia jest jednym z głównych czynników zagrożenia miażdżycą i chorobą wieńcową. Jak wynika z badań klinicznych, epidemiologiczych i doświadczalnych zachorowalność i umieralność na miażdżycę rośnie ze wzrostem stężenia cholesterolu, a szczególnie jego frakcji aterogennej -LDL [6].

Nadmiar cholesterolu w surowicy, a zwłaszcza utlenionych lipoprotein o mniejszej gęstości, upośledza czynność śródbłonka naczyniowego prowadząc do niedoczynności i zaburzenia wydzielania jego mediatorów, co powoduje skurcz tętnic, proliferację i przebudowę błony mięśniowej naczynia
oraz wykrzepianie wewnątrznaczyniowe [1,5]. Obniżenie stężenia cholesterolu można niekiedy osiągnąć po zastosowaniu diety oraz po leczeniu farmakologicznym [4].

W niniejszej pracy przebadano wpływ kuracji pitnej wodami siarczkowymi na stężenie lipidów, aktywność krwinek płytkowych i aktywność fibrynolityczną osocza u chorych z hiperlipoproteinemia i zarostową miażdżycą tętnic kończyn dolnych.

Celem pracy była ocena wpływu wód siarczkowych na gospodarkę lipidową oraz gotowość agregacyjną krwinek płytkowych i aktywność fibrynolityczną osocza.

MERIAŁ I METODA

Badaniem objęto 29 chorych w wieku 35-65 lat (średnio 56 ą 5,79) z podwyższonymi wartościami cholesterolu i(lub) triglicerydów we krwi. U 24 chorych stwierdzano miażdżycę zarostową tętnic kończyn dolnych w stadium II i III wg klasyfikacji Fontaine'a. Rozpoznanie kliniczne było oparte na badaniach podmiotowych (chro-manie przestankowe, bóle spoczynkowe), przedmiotowym i dodatkowych (bieżnia, pletyzmografia, badanie przepływu metodą Dopplera) oraz podstawowych badaniach laboratoryjnych, ze szczególnym uwzględnieniem stężenia cholesterolu i triglicerydów we krwi. W czasie 4-tygodniowej terapii chorzy byli hospitalizowani na Oddziale Farmakologii Klinicznej CM UJ, otrzymując zunifikowaną dietę ubogotłuszczową. Grupa 10 chorych z miażdżycą tętnic kończyn dolnych otrzymywała wodę siarczkową nie rozcieńczoną (SN) ze źródła Wiesław, o skladzie 13,8 g/l składników stałych, 79,7% mmoli jonu chlorkowego Cl', 80,6% mmoli jonu sodowego Na+, ponadto 20,65 mg/l bromków, 1,9 mg/l jodków, 17 mg/l kwasu metaborowego oraz 39,36 mg/l siarkowodoru, co pozwala scharakteryzować tę wodę jako 1,38% wodę chlorkowosodową, bromkową, jodkową, borową, siarczkową. Grupa 14 chorych otrzymywała tę samą wodę siarczkową - dwukrotnie rozcieńczoną (SR). W obydwu grupach chorych (24 osoby) równocześnie stosowano leki naczyniorozszerzające. Pozostałych 5 chorych z samoistną hiperlipoproteinemią IIa lub IIb było leczonych wodą siarczkową SN (3 osoby) lub wodą siarczkową SR (2 osoby) przez 4 tygodnie, pozostając równocześnie na diecie ubogotłuszczowej.

Każdy chory przed rozpoczęciem leczenia został poinformowany o zasadach i celu przeprowadzanej terapii oraz wyraził pisemną zgodę na udział w badaniach.

Woda siarczkowa SN lub SR była podawana chorym 3 razy dziennie po 50 ml na 30 minut przed jedzeniem przez 4 tygodnie. Przed rozpoczęciem terapii oraz po jej zakończeniu wykonywano rutynowe badania laboratoryjne. Krew do badań biochemicznych pobierano 16 h po ostatnim posiłku. Kilka dni przed rozpoczęciem terapii i w czasie jej trwania chorzy pozostawali na standardowej
szpitalnej diecie ubogotłuszczowej.

1.Stężenie triglicerydów oznaczano metodą enzymatyczną GPO-PAP przy zastosowaniu odczynników Peridochrom firmy Boehring-Mannheim.
2.Stężenie cholesterolu całkowitego oznaczano metodą enzymatyczną CHOP-PAP.
3.Stężenie frakcji HDL cholesterolu oznaczano po uprzednim wytrąceniu frakcji VLDL i LDL przy użyciu mieszaniny z chlorkiem manganu.
4.Stężenie frakcji LDL cholesterolu wybierano dla surowic o stężeniu triglicerydów 4,5 mmol/l wg wzoru Frienewalda.

Ponadto u kilku chorych oznaczano:

1. Aktywność fibrynolityczną osocza (ECLT) metodą von Kaulla.
2 Wrażliwość agregacyjną płytek krwi indukowaną ADP i kolagenem metodą
Borna.
3. Samoistną agregację płytek krwi metodą Wu i Hoaka.
4. Liczbę grup SH w osoczu metodą Ellmana.

Powyższe oznaczenia wykonywano przed rozpoczęciem terapii wodą siarczkową i po jej zakończeniu.
Statystyka. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej przy wykorzystaniu testu t Studenta dla zmiennych powiązanych.

WYNIKI

Wyniki uzyskane po stosowaniu wody siarczkowej SN

Po 4 tygodniach terapii u 10 chorych z miażdżycą zarostową tętnic kończyn dolnych, leczonych wodą siarczkową SN, uzyskano obniżenie stężenia triglicerydów w stopniu statystycznie istotnym (p<0,01) (ryc.1) oraz również statystycznie istotny spadek stężenia cholesterolu całkowitego (p<0.01)(ryc.2).

Ryc.1. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na stężenie triglicerydów we krwi chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Ryc.2. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na stężenie cholesterolu całkowitego we krwi chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Obniżyło się również stężenie LDL cholesterolu we krwi (p<0,05) (ryc.3), natomiast frakcja HDL cholesterolu nie zmieniła się istotnie statystycznie (ryc. 4). W grupie 3 chorych z hiperlipoproteinemią bez towarzyszącej miażdżycy, leczonych wodą siarczkową SN, obserwowano obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL oraz triglicerydów we krwi. Równocześnie u 5 chorych z miażdżycą zarostową tętnic kończyn dolnych stwierdzono statystycznie
istotny wzrost aktywności fibrynolitycznej osocza (p<0,001) (ryc.5), podwyższenie progów agregacyjnych dla ADP (p<0,05) (ryc.6) i kolagenu (p<0,05) (ryc.7) oraz zahamowanie
samoistnej agregacji płytek (p<0,001) (ryc.8). U 3 chorych wzrosła liczba grup SH w osoczu.

Ryc. 3. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na stężenie LDL cholesterolu we krwi chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Ryc.4. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na stężenie HDL cholesterolu we krwi chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Wyniki uzyskane po stosowaniu wody siarczkowej SR

U 14 chorych z miażdżycą tętnic kończyn dolnych po 4 tygodniach terapii wodą siarczkową SR uzyskano obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego i triglicerydów w sposób statystycznie nieistotny. Obniżyło się również stężenie frakcji HDL (p<0.05) oraz LDL cholesterolu w stopniu statystycznie nieistotnym.

U chorych z hiperlipoproteinemią bez współistniejącej miażdżycy zarostowej tętnic kończyn dolnych (2 osoby) leczonych wodą siarczkową SR obserwowano obniżenie stężenia triglicerydów, cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL cholesterolu.

Woda siarczkowa SR powodowała również (5 chorych) wzrost aktywności fibrynolitycznej osocza, hamowała aktywność płytek samoistną i indukowaną, ale w sposób statystycznie nieistotny. Ilość grup SH w osoczu badanych chorych się nie zmieniła.

W czasie terapii wodami siarczkowymi /SN lub SR/ wyniki pozostałych badań laboratoryjnych nie wykazywały zmian w porównaniu z wartościami wyjściowymi.

W czasie terapii zarówno wodą SN, jak i SR, nie obserwowano żadnych objawów niepożądanych.

Ryc.5. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na czas lizy skrzepu euglobulinowego (ECLT) u chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Ryc.6. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na aktywność proagregacyjną płytek krwi (EC30 dla ADP) u chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Ryc.7. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na aktywność proagregacyjną płytek krwi (EC30,o dla kolagenu) u chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

Ryc.8. Wpływ doustnej kuracji nierozcieńczoną wodą siarczkową na współczynnik agregatów płytkowych we krwi chorych na miażdżycę zarostową tętnic.

OMÓWIENIE

Leczenie hipolipemiczne podejmuje się w związku z prewencją miażdżycy i choroby wieńcowej. Działanie aterogenne przypisuje się obecnym w surowicy lipidowym frakcjom LDL i VLDL zawierającym nadtlenki lipidowe, które hamują biosyntezę prostacykliny [7]. Niedostateczne jej wytwarzanie i zaburzona przez nadtlenki lipidowe równowaga między
krwinkami płytkowymi a ścianą naczynia odgrywają ważną rolę w rozwoju miażdżycy. Stosunek LDL/HDL jest uważany za wykładnik ryzyka rozwoju miażdżycy.

Celem pracy była ocena wpływu wód siarczkowych na gospodarkę lipidową oraz gotowość agregacyjną krwinek płytkowych i aktywność fibrynolityczną osocza.

Stosowana doustnie woda siarczkowa nie rozcieńczona ze źródła Wiesław z uzdrowiska Busko-Solec obniżała stężenie triglicerydów oraz całkowitego i LDL cholesterolu w sposób statystycznie istotny.

W 1976 roku Cencora i wsp. w grupie 49 chorych z miażdżycą zarostową tętnic kończyn dolnych, leczonych kąpielami siarczkowymi, stwierdzili obniżenie stężenia cholesterolu i fibrynogenu w surowicy [2]. Podobne działanie obserwował Zielonka i wsp. u chorych z chorobą zwyrodnieniową stawów ze współistniejącym podwyższonym stężeniem lipidów, u których stosowano kąpiele i kurację pitną wodą siarczkową [8]. Stwierdzili oni obniżenie stężenia cholesterolu, triglicerydów i P-lipoprotein w surowicy po zakończeniu kuracji. Mechanizm obniżania stężenia lipidów nie jest jasny. Woda siarczkowa zawiera w swoim składzie poza siarkowodorem również jony jodu, które przez przyspieszenie przemian metabolicznych mogłyby zwiększać wydalanie cholesterolu. Jony siarczkowe wprowadzone do ustroju wywołują odczyn ogólny zwiększając procesy oksydoredukcyjne. Prowadzą one do zwiększonej syntezy glutationu pod wpływem zresorbowanej siarki mineralnej oraz do wzrostu ilości grup SH(3). Nadmiar cholesterolu w surowicy, a zwłaszcza utlenionych lipoprotein malej gęstości (LDL) upośledza czynność śródbłonka naczyniowego i wytwarzanych przez niego mediatorów głównie PGIz i NO. Zahamowanie tego procesu przez wody siarczkowe powoduje wzrost aktywności fibrynolitycznej osocza, zahamowanie agregacji płytek krwi samoistnej i indukowanej, co stwierdziliśmy po zastosowaniu tych wód u naszych chorych. Badania Cencory i Zielonki już wcześniej zwróciły uwagę, że niektóre z czynników ryzyka choroby wieńcowej, jak: osoczowe stężenie fibrynogenu i LDL mogą zostać zredukowane w toku kuracji wodami siarczkowymi [2,8]. Jednak w tej pracy po raz pierwszy udało się nam udowodnić, że kuracja pitna wodą siarczkowa ze źródła Wiesław działa korzystnie w sposób kompleksowy, obniżając jednocześnie takie czynniki ryzyka wystąpienia choroby naczyń na tle miażdżycy, jak: całkowite stężenie cholesterolu LDL, triglicerydów, aktywność płytek krwi i układu fibrynolitycznego.
Co więcej, wszystkie te korzystne zmiany w profilu biochemicznym były ściśle zależne od kuracji nie rozcieńczoną wodą siarczkową. Rozcieńczenie wody o połowę powodowało zanik jej korzystnego działania. Wydaje się więc, że stosowanie kuracji nie rozcieńczoną wodą Wiesław jest lepszym sposobem prewencji miażdżycy niż stosowanie rozcieńczonych wód siarczkowych. Można też wnosić, że wody siarczkowe Buska mogą być skuteczniejsze w prewencji miażdżycy niż inne wody siarkowe nie tak bogate w siarczki.

Wyniki uzyskane po stosowaniu wody siarczkowej SN były statystycznie istotne, natomiast po stosowaniu wody siarczkowej SR nie uzyskano istotności statystycznej. Wydaje się zatem, że leczenie chorych z hiperlipidemią wodami siarczkowymi z uzdrowiska Busko-Solec, o proponowanym składzie jak w SN, może być korzystnym uzupełnieniem leczenia dietetycznego.

WNIOSKI

Woda siarczkowa SN ze źródła Wiesław, stosowana doustnie u chorych z miażdżycą zarostową tętnic kończyn dolnych i z samoistną hiperlipoproteinemią typu IIa lub IIb:

1) obniża stężenie cholesterolu całkowitego, triglicerydów i frakcji LDL cholesterolu,
2) powoduje wzrost aktywności fibrynolitycznej osocza,
3) hamuje agregację płytek krwi zarówno spontaniczną, jak i indukowaną ADP lub kolagenem,
4) zwiększa ilość grup SH w osoczu.

PIŚMIENNICTWO

1. Anderson T. i wsp.: The effect of cholesterol lowering and antioxidant therapy on endothelium-dependent coronary vasomotion. N.Engl.J.
Med.,1995,332,488.
2. Cencora A. i wsp.: Wpływ kąpieli siarkowowodorowo-wodorosiarczkowych i jodkowobromkowych na poprawę ukrwienia kończyn dolnych i na niektóre właściwości krwi u chorych z miażdżycą zarostową kończyn dolnych.
Balnelogia Polska, 1976, 21,189.
3. Chmielewski H., Szafranko J., Krysińska L.: Wpływ kąpieli siarczkowo-siarkowowodorowych na grupy sulfhydrylowe /SH/ w surowicy krwi chorych z zespołami bólowymi odcinka szyjnego kręgosłupa w przebiegu dyskopatii leczonych w Busku-Zdroju. Pol. Tyg. Lek., 1980, 35,
4. Eglashira K. i wsp.: Reduction in serum cholesterol with provastatin improves endothelium - dependent coronary vasomotion in patients with hypercholesterolemia. Circulation, 1994,89,2519.
5. Fuster V. i wsp.: Syndroms of accelerated atherosclerosis: role of vascular injury and smooth muscle cell proliferation. J. Am. Coll. Cardiol.,1990,15,1667.
6. Gotto A.: Lipid risk factors and regression of atherosclerosis. Am. J. Cardiol., 1995,76,3A.
7. Szczeklik A., Gryglewski R.J.: Low density lipoproteins /LDL/are carriers for lipid peroxides and invalidate prostacylin biosynthesis in arteries. Artery,1980,489,5.
8. Zielonka E., Hoszowska B., Kucharski K.: Zachowanie się niektórych parametrów przemiany tłuszczowej pod wpływem leczenia wodami siarczkowo-siarkowodorowymi Buska-Zdroju u chorych z chorobą zwyrodnieniową stawów. Pamiętnik XIII Zjazdu Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego w Krakowie, 1980.

Otrzymano: 19 grudnia 1996 r.
Adres: 31-531 Kraków, ul.Grzegórzecka 16, Zakład Farmakologii Klinicznej Collegium Medicum UJ.